info@saharating.com +90 212 291 97 91 / for English click here...

BES ve YATIRIM FONLARI DERECELENDİRME METODOLOJİSİ ve AÇIKLAMALAR

SAHA Yatırım ve Bireysel Emeklilik Fonları Derecelendirmesi Nedir?

SAHA Yatırım ve Bireysel Emeklilik Fonları Derecelendirmesi, getiri ve risklerin bileşik olarak kolay ve kullanışlı bir biçimde ölçülüp sıralandırılmasıdır. Bu sıralandırma sadece kantitatif (sayısal) verileri baz alır ve herhangi bir sübjektif (öznel) değerlendirme içermez. Derecelendirme, fonun gelecek potansiyeli hakkında SAHA’nın bir görüşünü yansıtmaz ve yalnızca fonun emsalleriyle karşılaştırıldığında nasıl bir geçmiş performans gösterdiğini değerlendirir ve bu değerlendirmeye göre sıralandırır.

Fonlar Nasıl Derecelendiriliyor?

Yatırım ve Bireysel Emeklilik Fonları, her ay sonu itibariyle, kendi kategorilerindeki emsalleriyle karşılaştırılarak getiri ve risk bazında değerlendirilir.

Her yatırım bir risk içerir. Öyle olması gerekmez ama genelde risk ve getiri birlikte artar ve azalır. Dolayısıyla, yatırım ve bireysel emeklilik fonlarını sadece getirileri bazında değerlendirmek risk unsurunu göz ardı etmek anlamına gelir. İyi getiri veren bir fon yüksek risk de taşıyabilir, düşük risk de.

SAHA yatırım ve bireysel emeklilik fonları derecelendirmesi yüksek getiriye prim verirken yüksek riski cezalandırarak makul risk seviyeleriyle iyi getiri veren fonları ön plâna çıkarmayı amaçlar. Bir futbol takımı, oynadığı her maçta gol atan (%100 getiri) ama sık sık sakatlandığı için yılda 10 maça çıkabilen bir golcüyü mü, yoksa 50 maç oynayıp 20 gol atan (%40) getiri golcüyü mü tercih edecektir? Yatırımcılada aynı riskleri hesaba katmalıdırlar. Sayıları gün geçtikçe artan fonlar arasında bir seçim yaparken getirilerle ifade edilen performans taşınan riske göre düzeltilmelidir. İşte SAHA derecelendirmesi bu amaca yöneliktir.

Yatırım ve Bireysel Emeklilik Fonları derecelendirmesi ve yıldız tahsisi, AYLIK, YILLIK ve 3 YILLIK olmak üzere “her ay” yapılır. Derecelendirmenin 3 ayrı zaman dilimi için yapılmasının nedeni kısa vadeli konjonktürel gelişmelerin fonun orta ve uzun vadeli performansını gölgelemesini engellemek ve yatırımcıya daha uzun vadeli bir perspektif sunabilmektir.

Derecelendirme faaliyetine, halka arz tarihinden itibaren en az 1 yıldır faaliyette bulunan Yatırım ve Bireysel Emeklilik Fonları söz konu edilir.

Yatırım fonları derecelendirme metodolojisi 5 parametreyi baz alır:

  1. Performans (getiri ölçümü):

Fon birim fiyatlarındaki aylık (yıllık ve 3 yıllık) % getiriyi ölçer. Aylık ölçümlerde ayın son iş günü fon birim fiyatıyla bir önceki ayın son iş günü; yıllık ölçümlerde ayın son iş günü fon birim fiyatıyla 1 yıl önceki ayın son iş günü; 3 yıllık ölçümlerde ayın son iş günü fon birim fiyatıyla 3 yıl önceki ayın son iş günü fon birim fiyatı karşılaştırılır. Bu parametre, konjonktürel unsurlara bağlı olarak kısa (aylık), orta (yıllık) ve uzun (3 yıllık) vadeli getiriyi ölçer.

  1. Volatilite (risk ölçümü)

Fonun aylık getirilerinin gösterdiği değişkenlik baz alınır. Getirileri fazla değişkenlik gösteren fonlar daha fazla risk taşıyan fonlardır. Bir fonun getirisinde görülen değişikenlik (volatilite), standart sapma ile ölçülür. Standart sapma, fonun aylık getirisinin ortalama getirisinden uzaklığını ölçer. Başka bir ifadeyle, bir ay %10 getiri sağlayıp diğer ay %9 kayıp veren bir fon, bir ay %2 kazanıp diğer ay %1 kaybeden fondan daha risklidir. Her ikisi de iki ay sonra %1 artıda olmasına rağmen, birinci fon yatırımcısı için çok daha fazla risk taşımaktadır.

Tipik olarak, portföylerinde ağırlıkla hisse senedi taşıyan fonların getirilerinin değişkenliği, ağırlıkla sabit getirili tahvil taşıyan fonların getirilerinin değişkenliğinden fazladır. Hisse senetlerinin sabit getirili mankul kıymetlerden daha riskli olduğu zaten evrensel olarak kabul görmüş bir kuraldır. Ancak fonlar portföy yapıları ve dolayısıyla taşıdıkları risk itibariyle yatırımcının risk iştahı bazında tercih nedeni olduklarından, her fon kendi kategorisinde değerlendirilir. Bu sayede, risk iştahı yüksek olan yatırımcının tercih ettiği hisse senedi ağırlıklı fonun volatilitesi (riski), risk iştahı düşük olan yatırımcının tercih ettiği sabit getirili tahvil ağırlıklı fonun volatilitesi (riski) ile karşılaştırılmaz.

Örnek:

STD SAPMA

Volatilite (standart sapma) kavramını anlamak için, iki yatırımcı olan Bay X ve Bay Y örneğine bakalım: Bay X hep 2 kazanıp 1 kaybediyor ve 6 işlem sonra toplam 3 kazanıyor. Başka bir bakış açısıyla, işlem başına 0.5 kazanmış oluyor ((2 – 1 + 2 – 1 + 2 – 1) / 6). Öte yandan, Bay Y de 6 işlem yaptıktan sonra toplam 3 kazanıyor ve onun da işlem başına ortalaması 0.5 ((1 – 4 + 8 – 6 +1 + 3) / 6). Görünürde her ikisinin de getiri performansı aynı ama yukarıdaki grafikte Bay X’in performansının çok daha az dalgalanmaya maruz kaldığı için Bay Y’nin performansından daha az riskli olduğu açıkça görülüyor. İşte bu farkı görebilmek için Standart Sapma kullanılır. Yukardaki tarzların standart sapmasını bulmak için ilk olarak işlem başı getirilerin ortalaması alınır, daha sonra bu ortalama her işlemin getirisinden çıkarılır. Negatif değerleri elimine etmek için de çıkan bu rakamların karesi alınır. Son olarak da, çıkan karelerin toplamı yapılan işlem adedine bölünerek sonucun kare kökü alınır.

STD FORMULA

STD EX

Burada her iki yatırımcı da işlem başına 0.5 kazanarak 6 işlem sonra toplam 3 kazanmışlar. Ne var ki, Bay X’in istikrarlı performansını Bay Y’ninkinde görülmüyor. Bunun nedeni, Bay X’in her işleminde ortalamasına yakın bir getiri sağlamış olması. Öte yandan, Bay Y’nin getirileri ortalamasıyla karşılaştırıldığında büyük dalgalanmalar göstermiş. İşte bu dalgalanmalar performansın içerdiği riski tanımlıyor. Hesaplanan standart sapma (ortalamadan sapma) ne kadar küçük ise performansın içerdiği risk de o kadar azdır. Eğer Bay Y’nin getirilerinin dalgalanmaları ortalamasının hep üzerinde dalgalanmış olsaydı, yüksek bir standart sapmaya sahip olmasına rağmen daha tercih edilir bir performansa sahip olacaktı. Standart Sapma teknik bazda bir fonun içerdiği riski değil, getirilerindeki dalgalanmaları ölçmesine rağmen, bu dalgalanmaları ortalamanın hem pozitif hem de negatif tarafında değerlendirdiğinden ve yüksek getirilerin beraberinde yüksek risk taşıma eğilimi bir norm kabul edildiğinden burada fonların taşıdığı riski tanımlamanın tutarlı bir yöntemini teşkil ediyor.

  1. Sharpe Oranı (riske karşı düzeltilmiş getiri)

Aynı kategoride, aynı getiriyi sağlamış iki fon karşılaştırılırken volatilite riskin iyi bir ölçütüdür. Ne var ki, hem getirileri hem de volatiliteleri (riski) farklı olan fonları aynı kefeye koymak için hem getirinin hem de riskin aynı potada değerlendirildiği bir parametre kullanılmalıdır. SAHA, farklı parametreler arasında, riske karşı düzeltilmiş getiriyi en ifade etmek için Sharpe Oranı’nın kullanılmasını tercih etmiştir.

Sharpe Oranı, brüt getiriden risksiz faiz oranını düşüp çıkan net getiriyi risk ölçütü olan volatiliteye (standart sapmaya) bölerek performansı riske karşı düzeltilmiş olarak değerlendirir.

SHARPE EX

Örneğin, risksiz faiz oranının %10 olduğu bir ortamda %15 getiri veren bir fonun volatilitesinin %2 olduğunu varsayarsak;

SHARPE EX

Sharpe Oranı ne kadar yüksekse, riske karşı düzeltilmiş performans o kadar iyidir. Bir fonun riske karşı düzeltilmiş net getirisi (performans) ne kadar yüksek ve volatilitesi ne kadar düşükse oranı da o kadar yüksek olacaktır. Bu oran, rakam olarak tek başına bir anlam ifade etmeyeceğinden her fonun Sharpe Oranı, kendi kategorisindeki emsallerinin oranlarıyla karşılaştırıldığında göreceli performansları göz önüne serer.

  1. Emsal Performansı (getiri ölçümü):

Fonun aylık (yıllık, 3 yıllık) getirisi, fonun içinde bulunduğu fon kategorisinin (sınıfı) aylık (yıllık, 3 yıllık) ortalama getirisi ile karşılaştırılır. Karşılaştırma, tarihi olarak fon getirisinin ortalama kategori getirisinin üzerinde kaldığı ayların yüzdesi baz alınarak yapılır. Bu parametre, fonun emsalleriyle karşılıştırıldığında nasıl bir performans gösterdiğini ölçer.

  1. Zamanlama yeteneği ölçümü:

Fon performansı ölçüm kriterlerinden biri de fon yöneticisinin piyasa koşullarındaki değişimlere fon tüzüğünün izin verdiği kıstaslarda ne ölçüde tepki verebildiğidir. Fon yöneticisi, piyasa koşullarındaki değişimlere göre, fün tüzüğünün izin verdiği ölçüde fon portföyündeki belli varlık sınıflarını artırma/azaltma/ekleme/çıkarma yoluyla ofansif veya defansif önlemler alacaktır. Bu önlemlerin sonucu, fon yöneticisinin zamanlama yeteneğinin göstergesidir.

SAHA, zamanlama yeteneğini; fon getirisinin fonun dahil olduğu kategorisinin (sınıfı) getirisinden ne ölçüde uzaklaştığını ölçerek değerlendirir. İdeal olarak; fonun dahil olduğu kategori (sınıf) getirisinin pozitif olduğu dönemlerde fon getirisinin daha yüksek bir pozitif değer, fonun dahil olduğu kategori (sınıf) getirisinin negatif olduğu dönemlerde fon getirisinin ya pozitif ya da daha düşük bir negatif değer olması gerekir.

ZAMANLAMA

  1. İç Verim Oranı (Internal Rate of Return – IRR)

Bu parametre sadece Bireysel Emeklilik Fonları için kullanılır. Emeklilik fonlarının diğer yatırım fonlarından en belirgin farkı, fona yapılan düzenli ödemeler olmasıdır. Dolayısıyla, katılımcının belli bir dönem sonunda elde ettiği birikim (yâni yatırdığı katkı paylarına göre sağladığı getiri) yukarıdaki gibi iki tarih arası için verilen fon getiri oranlarından çok farklı olabilir. Yatırımcıların bu farklılığı anlamaları için bir dizi gelecek nakit akımının şimdiki net değerini sıfıra eşitleyen iskonto oranını gösteren İç Verim Oranı’nın kullanılması daha doğru olacaktır. Eğer sermaye maliyetiniz veya arzuladığınız asgari getiri oranı, iç verim oranından az ise söz konusu olan yatırım cazip olmaktan çıkar.

Gelecek nakit akımlarının şimdiki net değerini sıfıra eşitleyen İç Verim Oranı şöyle hesaplanır:

IVO

NG     = Nakit Girişleri                 Yo      = İlk Yatırım Tutarı
İVO     = İç Verim Oranı               n        = Yatırım Süresi

Örnek: 1.000.000 TL’lik yatırım yapan bir yatırımcı 1. yılın sonunda 330.000 TL 2, yılın sonunda 365.000 TL ve 3. yılın sonunda 435.000 TL getiri elde etmiştir. Bu yatırımın iç verim oranı %6,10’dur.

IRR FORMULA

Bireysel Emeklilik Fonları’nın derecelendirilmesi aynı Yatırım Fonları gibi aylık bazda yapılır. Yatırım Fonları derecelendirmesi metodolojisinde kullanılan 6 parametreye ek olarak yedinci parametre olarak İç Verim Oranı kullanılır. Her ayın derecelendirmesinde hesaba katılan fonun geçmiş 1 yıllık İç Verim Oranı’dır.

Fonun Nihai Notu Nasıl Belirleniyor?

Her fon kendi sınıfı (kategorisi) içinde notlanır.

SAHA, yatırım fonları için yukarıda sıralanan 5 kriteri, bireysel emeklilik fonları içinse 6 kriteri kendi mülki metodolojisinde belirlenen şekilde ağırlıklandırarak toplam nihai notu belirler. Nihai not belirlendikten sonra, fon sınfı (kategorisi) içinde en yüksek not alan ilk %10’a beş (5) yıldız, ondan sonra gelen %22.5’e dört (4 yıldız), sonraki %35’e üç (3) yıldız, sonraki %22.5’e iki (2) yıldız ve son %10 sırayı alan fonlara da bir (1) yıldız tahsis edilir.

MORNING 

 Fon Sınıflandırmaları Nasıl Yapılıyor?

 Yatırım Fonları (8); Bireysel Emeklilik Fonları (6) farklı kategoride değerlendiriliyor:

YATIRIM FONLARI

Emtia Fonları
Esnek Fonlar
Hisse Fonlar (TR)
Hisse Fonlar (Yab.)
Borçlanma Araçları Fonları (TR)
Borçlanma Araçları Fonları (Yab.)
Karma Fonlar
Para Piyasası Fonları

BİREYSEL EMEKLİLİK FONLARI

Emtia Fonları
Esnek Fonlar
Hisse Fonlar (TR)
Borçlanma Araçları Fonları (TR)
Borçlanma Araçları Fonları (Yab.)
Para Piyasası Fonları

Portföy içeriklerinde olan değişikliklerle fonun tüzük veya isim değişiklikleri hasıl olduğunda, derecelendirmeye alınan fonlar başka bir kategoriye dahil edilebilir. Aynı şekilde; gerektiğinde fon yöneticisinin, düzenleyici otoritenin ve/veya ilgili derneklerin uyarı ve önerileri de dikkate alınır.

SAHA bu sınıflandırmayı yaparken, fonların mümkün olduğunca sadece kendi emsalleriyle karşılaştırılmasını sağlayacak bir yapı oluşturmayı amaçlamıştır. Sınıflandırma kriterlerinden biri de, o sınıf içerisinde yeteri kadar fon olmasıdır. Fon sayısı arttıkça, sınıf (kategori) sayısı da artacak ve sınıf tanımına tam uymama dolayısıyla meydana gelebilecek dengesizlikler de giderilebilecektir. Bu aşamada, fonlar büyüklükleri bazında sınıflandırılmamaktadır.

Fon Yönetim Ücretleri gibi Giderler Derecelendirmede Dikkate Alınmakta mıdır?

Fon birim fiyatları bu giderlerden net olarak açıklandığından ayrıca bir değerlendirme yapılmamakta, ancak bu giderler fon birim fiyatı itibariyle fonun performansına yansımış olduğundan değerlendirmelere alınmaktadır.

Fonların Karşılaştırma Ölçütleri Derecelendirmede Dikkate Alınmakta mıdır?

Bu aşamada dolaşımda olan fonların önemli bir bölümünün (ör. esnek fonlar) karşılaştırma ölçütü bulunmadığı gibi, karşılaştırma ölçütü kullanımı esasları baz alındığında hâlâ bazı eksiklikler bulunmaktadır. Fonların karşılaştıma ölçütleri sık sık değişmekte olduğu gibi belirlenen bazı karşılaştırma ölçütlerinin somut olarak getirileri de hesaplanamamaktadır. Aynı şekilde, karşılaştırma ölçütü açıklayan fonlar, belirledikleri karşılaştırma ölçütlerinin somut getirilerini açıklamadıkları için karşılaştırılabilir fonların büyük bir bölümü, karşılaştırma ölçütleri bazında değerlendirilemez. SAHA, bu sorunun üstesinden gelmek için metodolojisinde bir fonun getirisini, içinde bulunduğu fon sınıfının getirisi ile karşılaştırmaktadır (Bkz. metodoloji, 4. parametre). Karşılaştırma ölçütleri hakkında yukarıda sıralanan eksiklikler giderildiğinde metodoloji bı ölçütü de hesaba katacak şekilde revize edilebilir.

SAHA, Yatırım Fonları ve Bireysel Emeklilik Fonları Derecelendirmeleri İçin Fon Yönetim Şirketlerinden Herhangi Bir Ücret Talep Etmekte midir?

Hayır. Derecelendirme, talebe bağlı olmaksızın yapılmaktadır ve fonların riske karşı düzeltilmiş performanslarıyla birlikte kalıcılıkları da hesaba katılarak emsalleriyle karşılaştırılarak yatırımcılara bir karar destek unsuru olması için tasarlanmıştır. Ancak, ilân edilen notların medyada veya başka mecralarda çeşitli şekillerde kullanımı ve talep edilebilecek analitik raporlar ücrete tabidir.

Yatırım ve Bireysel Emeklilik Fonları Derecelendirmeleri İçin Başka Bir Metodoloji veya Farklı Parametreler de Kullanılabilir miydi?

Elbette. Derecelendirmeler için dünyada farklı yaklaşımlar uygulanabilmektedir. En belirgin olarak, riske karşı düzeltilmiş performansın karşılaştırılması ve portföyde yer alan varlıkların doğru zamanda alınıp satılma (piyasa zamanlaması) yeteneğinin karşılaştırılması olmak üzere iki farklı yaklaşım bulunmaktadır. Bu yaklaşımlarda; Sharpe Oranı, Treynor Endeksi, M2 Performans Ölçütü, Jensen Ölçütü, Regresyon modelleri gibi farklı parametre ve yöntemler kullanılabilmektedir. SAHA derecelendirme metodolojisi bu yöntemler arasında hem kullanılan parametrelerin sağlıklı ve somut bir şekilde hesaplanabilmesi hem de ülke koşullarına uygunluğu bağlamında en uygun olanı uygulamayı amaçlamıştır. Sonuç olarak, farklı yöntemler, eğer sağlıklı ve somut hesaplama olanağı tanıyorlarsa, birbirinden çok farklı sonuçlar doğurmamalıdır.

Bir Yatırım Portföyü Oluştururken, Yatırım ve Bireysel Emeklilik Fonları Derecelendirmelerini Nasıl Kullanmalıyım?

Yatırım fonu ve bireysel emeklilik fonları derecelendirmeleri, bir fonun kendi kategorisi içinde riske karşı düzeltilmiş geçmiş performansını ve bu performansın kalıcılığını yansıtır. Bu faydalı bir bir bilgidir, ancak doğru yatırım kararları için nihai bir unsur teşkil etmez ve yeterli olmayabilir. Derecelendirme, yatırım kararında iyi bir başlangıç noktasıdır.

İyi bir yatırım portföyünün mutlaka sadece dört ve beş yıldızlı fonlardan oluşması gerekmez. Yatırımcılar, kendi risk iştahlarıyla birlikte portföydeki farklı fonların birlikte ve diğer varlık sınıflarına göre nasıl bir sonuç üreteceklerini hesaba katmalıdırlar. Bunlar hesaba katıldığında, portföyün belli bir bölümü için iki yıldızlı bir fon da en iyi seçim olabilir.

Sahip Olduğum Yatırım Fonu İki Yıldız Almış, Satmalı mıyım?

Hayır. Yıldız derecelendirmesi çok sayıda fon arasında iyi bir eleme aracıdır. Ne var ki, bu eleme aracı sadece bir başlangıç noktasıdır, sonuç değil. Derecelendirmenin geçmiş performansı ölçtüğü ve gelecek için bir tahmin olmadığı asla akıldan çıkarılmamalıdır.

Fon Neden Bir Yıldız Kaybetti? Veya Yıldız Derecelendirmesi Neden Değişti?

Bu değişim sadece matematik bir formülün sonucudur. SAHA derecelendirme metodolojisinin her ay sonunda tekrar hesap ettiği bir değerdir. SAHA’da bir analistin fonun notunu indirdiği anlamına gelmez. Fonun göreceli performansının bir üst yıldız kategorisinin alt sınırının altında kaldığından başka bir şey ifade etmez.